Stresle ilişkili endokrin yanıtlar, insan performansı ve ruh sağlığındaki fizyolojik değişimleri anlamada önemli bir rol oynar. Stres değerlendirmesinde kullanılan öznel anketler ve kan alma gibi invaziv örnekleme yöntemlerinin sınırlılıklarına alternatif olarak bu çalışmada gözyaşı, serotonin ölçümü için noninvaziv bir biyolojik örnek kaynağı olarak ele alınmıştır. Çalışmada ABD ve Çin’deki farklı kurumlardan araştırmacılar yer almıştır. Minwoo Kim, Sang Won Lee, Chenguang Zhang ve çalışma arkadaşları tarafından gerçekleştirilen biyomedikal mühendisliği, psikoloji, optometri ve ilgili mühendislik alanlarının araştırmacılarını bir araya getiren bir çalışma yürütülmüştür.
Gözyaşında bulunan ve stres ile duygu durumuyla ilişkili bir nörotransmitter olan serotonindeki değişimleri ölçmek amacıyla, yumuşak bir kontakt lense entegre edilen ve yeniden kullanılabilen bir “laboratuvarda kontakt lens” (lab-on-a-contact lens, LoCL) platformu geliştirilmiştir. Sensörün analitik performansı yapay gözyaşında kalibre edilmiş, ardından platformun oküler güvenliği ve biyouyumluluğu domuz gözü modelinde değerlendirilmiştir. Kronik strese maruz bırakılan fare modelinde stres ile ilişkili kortizol seviyeleri incelenmiştir. Serum ve gözyaşındaki kortizol seviyeleri ile kronik stres arası ilişki analiz edilmiştir. Serum kortizol düzeyleri ve gözyaşındaki kortizol düzeyleri serotonin düzeyleri ile ters orantılı bulunmuştur. İnsanlarda gerçekleştirilen ilk pilot çalışmada, gözyaşı serotonin düzeylerinin stresle ilişkili fizyolojik değişimleri değerlendirmede potansiyel bir biyobelirteç olup olmadığını incelemek amacıyla Psikososyal Stres Testi’ne (TSST) katılan gönüllülerden örnekler alınmıştır. Elde edilen sonuçlar kontakt lenslerin noninvaziv bir biyobelirteç olarak değerlendirilebileceğini öne sürmüştür.
Serotonin, duygu durumu ve stres düzenlenmesinde rol oynayan önemli bir nörotransmitter ve hormondur. Çoğu antidepresan serotonerjik sistemleri hedef almaktadır. Serotoninin merkezi ve periferik fizyolojik süreçlerdeki rolü ile serotonerjik sistemin duygu durumu ve stres düzenlenmesindeki önemi, bu molekülün stresle ilişkili fizyolojik değişimlerin değerlendirilmesinde potansiyel bir biyobelirteç olarak araştırılmasını desteklemektedir. Stres yanıtının serotonerjik sistem üzerinde değişikliklere yol açabildiği ve serotonin düzeylerinin stresle ilişkili fizyolojik süreçlerle bağlantılı olabileceği daha önceki çalışmalarla öne sürülmüştür. Stres değerlendirmelerinde kullanılan mevcut ölçüm yöntemleri (öznel anketler veya damardan kan alma gibi invaziv işlemler) kişisel değişkenlik yaratması, fizyolojik stresin nesnel ve nicel belirteçlerle izlenmesindeki eksikliği göstermektedir. Anket çalışmalarının eksikliği ve invaziv yöntemlerin aksine gözyaşı ise tekrarlanan örneklemeye uygun, kolay erişilebilen ve invaziv olmayan serotonin örneklemesi için uygun bir biyolojik sıvı olduğu bildirilmiştir.
Akıllı kontakt lensler (SCL), insan performansı ve ruh sağlığıyla ilişkili gözyaşı bazlı biyobelirteçleri belirlemek için giyilebilir biyosensör platformları olarak son zamanlarda ortaya çıkmıştır. Ancak, gözyaşındaki serotoninin invaziv olmayan biçimde izlenmesi ve stresle ilişkili değişimlerin değerlendirilmesi amacıyla bir akıllı kontakt lens platformunun geliştirilmesi daha önce bildirilmemiştir. Bu çalışmada, gözyaşı serotonin dinamiklerinin noninvaziv izlenmesi için tasarlanmış geriye dönük analiz edilebilir ve yeniden kullanılabilir bir laboratuvar on-a-kontakt lens (LoCL) platformu sunulmuştur. Ortaya çıkan sonuçlar, gözyaşı serotonininin stres sırasında değişebileceğini ve geliştirilen sistemin bu değişimleri algılayabildiğini düşündürmüştür.Araştırmada, gözyaşı sıvısındaki serotonini elektrokimyasal olarak ölçmek amacıyla yumuşak bir kontakt lense entegre edilen, esnek ve yeniden kullanılabilir bir “Laboratuvarda Kontak Lens (Lab-on-a-contact lens)”, kısaca LoCL, platformu geliştirilmiştir. LoCL serotonin biyosensöründe, elektrokimyasal özellikleri nedeniyle tercih edilen ferrosen temelli bir sensör arayüzü kullanılmıştır. Ferrosen temelli sensör serotonin oksidasyonunu elektrokimyasal sinyale dönüştürürken sistemin gözyaşına benzer koşullardaki analitik performansı, mekanik dayanıklılığı ve biyouyumluluğu incelenmiştir. Ardından farelerde kronik stres modeli, canlı domuz gözü ve insanlardan alınan gözyaşı örnekleriyle biyolojik ve uygulamaya yönelik doğrulama çalışmaları yürütülmüştür.
Yumuşak kontakt lens üzerine, görme eksenini kapatmayacak şekilde serigrafi baskı yöntemiyle grafen ve Ag/AgCl elektrotlardan oluşan üç elektrotlu bir sistem entegre edilmiştir. Çalışma elektrodu APTES ve ferrosen karboksialdehit kullanılarak işlevselleştirildi. Ferrosenin yükseltgenerek ferrosenyuma dönüşmesine dayanan redoks mekanizması, serotoninin oksidasyonunun elektrokimyasal olarak saptanmasını sağladı. Serotonin ölçümlerinde başlıca döngüsel voltametri (CV) ve elektrokimyasal empedans spektroskopisi (EIS) kullanılmıştır. Sensör yapısının karakterizasyonunda enerji dağılımlı X-ışını spektrometrisi (EDS) ve X-ışını fotoelektron spektroskopisi (XPS) gibi yöntemlerden yararlanılmıştır. Mekanik dayanıklılık döndürme, katlama, yaklaşık yüzde 10 radyal genişletme, yaklaşık yüzde 20 tek eksenli germe ve 180 derece bükme testleriyle değerlendirilmiştir.
Kortizol ile stres ilişkisini incelemek için fare deneyleri yapılmıştır. Bu deneylerde 10 fare, stres ve kontrol gruplarında beşer hayvan olacak biçimde incelenmiştir. Farelerde 14 günlük kronik kısıtlama stresi uygulandı ve davranış değişimleri değerlendirilmiştir. Stres grubunda hem serumda hem gözyaşında kortizol anlamlı biçimde yükselirken serotonin anlamlı biçimde azaldı. Ayrıca gözyaşı serotonini ile serum serotonini arasında pozitif ilişki saptandı (Spearman r=0,7455; P=0,0174); gözyaşı ve serum kortizolü arasındaki ilişki de pozitifti (r=0,9152; P=0,0005).
Bir sonraki aşamada LoCL, anatomik açıdan insan gözüne benzerlik gösteren domuz gözünde değerlendirildi. İn vivo güvenlilik ve işlevsellik değerlendirmesi, altı aylık tek bir dişi domuzun gözü üzerinde gerçekleştirildi (n = 1). Göze sırayla 50 ve 100 nM serotonin içeren yapay gözyaşı uygulandığında sensör konsantrasyondaki değişiklikleri izleyebildi.Ek bir deneyde, 50 ve 100 nM serotonin içeren yapay gözyaşı kullanılarak LoCL’nin farklı serotonin konsantrasyonlarını algılama kapasitesi tek bir domuz gözü modelinde değerlendirildi.
İnsanlardaki pilot değerlendirmede araştırmacılar psikososyal stres oluşturmak amacıyla rier Sosyal Stres Testi’ni (Trier Social Stress Test, TSST) kullandı. Katılımcılardan belirli zaman noktalarında alınan gözyaşı örnekleri daha sonra LoCL platformuyla çevrimdışı olarak analiz edildi. On gönüllüden stres öncesi, stres sırasında ve toparlanma döneminde gözyaşı örnekleri toplandı. Önemli olarak, insan pilotunda katılımcılar LoCL’yi sürekli olarak takarak gerçek zamanlı ölçüm yapmadı; stres öncesi, stres sırası ve toparlanma dönemlerinde alınan gözyaşı örnekleri daha sonra LoCL platformu kullanılarak çevrimdışı analiz edildi. Ölçülen elektrokimyasal sinyal ve hesaplanan serotonin konsantrasyonu stres aşamasında azalırken toparlanma döneminde başlangıç düzeyine doğru geri döndü. Aynı zamanda kuru göz hastalığı yaşayan hastalarda da yürütülen deneylerde ise DEQ-5 puanı ile gözyaşı serotonin konsantrasyonu arasında anlamlı negatif ilişki bulundu (Spearman r=-0,5751; P=0,0172; n=17): daha düşük gözyaşı serotonin düzeyleri daha yüksek kuru göz semptom şiddetiyle ilişkiliydi.
Bu çalışmada bilim insanları, yumuşak bir kontakt lens üzerine elektrokimyasal bir biyosensör entegre ederek gözyaşındaki düşük serotonin konsantrasyonlarını 72 pikomolar algılama limitiyle ölçebilen, elektrokimyasal olarak yenilenebilir bir sistem geliştirmiştir. Hayvan deneylerinde kronik stres sırasında gözyaşı serotonininin azalması ve insan pilot çalışmasında stres aşamasındaki benzer değişim, gözyaşı serotonininin stresle ilişkili fizyolojik değişimlerin girişimsel olmayan takibi açısından araştırılabileceğine işaret ediyor.
Gözyaşının hücresel ve nörokimyasal içeriğini göz kırpma konforunda okuyan bu yenilikçi “kontakt lenste laboratuvar” platformu, ruh sağlığı ve stres izleminde öznel değerlendirmelerin yarattığı belirsizlikleri ortadan kaldırma potansiyeline sahiptir. Gelecekte kablosuz veri aktarımı, ek biyobelirteçlerin entegrasyonu ve klinik doğrulama çalışmalarıyla geliştirilmesi hedeflenen bu giyilebilir sistem, stresle ilişkili fizyolojik değişimlerin noninvaziv takibi ve kişiselleştirilmiş sağlık uygulamaları açısından potansiyel sunmaktadır.
Yazar: Berra Yılmaz
Editör: Asmin Petekbaşı
Referans: Kim, M., Lee, S. W., Zhang, C., Zeng, W., Liu, L., Garrett, A. D., Haghniaz, R., Meyer, D., Chen, J., Guo, J., Tomiyama, A. J., Kollbaum, P. S., & Zhu, Y. (2026). Serotonin measurement by lab-on-a-contact lens in porcine and human tears. Science Translational Medicine, 18(867), eadv9538. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.adv9538
-Bioinforange Bilimsel Haber Servisi-
Haber Yazıları, 20> Etki Faktörlü Q1 dergilerinde yayınlanan (listesi için tıklayınız)
bilimsel araştırmaların ekip arkadaşlarımız tarafından incelenip derlenmesi ile hazırlanmaktadır.

