#Bioinfocast kapsamında, Bio to Go Bölüm I,” Mendel Genetiği” podcastimizde, “Mendel kimdir ve Mendel genetiği nedir?, Mendel genetiğinin temel kavramları nelerdir?, Mendel genetiğinden çıkarımlar nelerdir?, Mendel genetiğinin günümüz genetik bilimine katkıları nasıl olmuştur?” soruları üzerinden kısa bir anlatım gerçekleştirdim. Hazırladığım podcastin sonunda da sizlerin kendinizi bu konuda değerlendirebilmeniz için mini bir quiz hazırladım. Keyifli dinlemeler diliyorum. Bizleri Bioinforange sosyal medya hesapları üzerinden takip etmeyi ve diğer podcastlerimize de göz atmayı unutmayın. Bir sonraki Bio to Go podcast bölümünde görüşmek üzere hoşçakalın!
Herkese Merhaba! Bioinforange podcaste hoş geldiniz. Bioinforange podcast kapsamında Bio to Go podcast serimizin bu ilk bölümünde sizleri Mendel genetiği hakkında elimden geldiğince bilgilendirmeye çalışacağım ve bu podcast sonunda sizler de temel anlamda konuyla ilgili donanım kazanmış olacaksınız. Mendel genetiği üzerine hazırladığım bu podcastte kısaca; “Mendel kimdir ve Mendel genetiği nedir?, Mendel genetiğindeki temel kavramlar nelerdir?, Mendel genetiğinin çıkarımları nelerdir?, Mendel genetiğinin günümüzde modern genetik bilimine katkıları nasıl olmuştur?” sorularını cevaplayacağım. Podcastin sonunda ise 3 soruluk mini quizimle sizler de Mendel genetiği bilginizi değerlendirebilirsiniz. Bio to Go podcast, Bölüm I, “Mendel Genetiği” başlıyor!
Öncelikle belirtmem gerekir ki genetik denildiğinde, bu ana bilim dalının babası olarak anılan kişidir Gregor Johann Mendel. Sayın Mendel, bezelye bitkileriyle yaptığı çiftleştirme deneyleri sayesinde genetik aktarıma ışık tutmuştur. Kendisi zaten küçüklükten yetişkinliğe kadar bitkilerle ve bilimle ilgilenen bir insan olmuş. Bugün hazırlamış olduğum podcastte sizlere Mendel’in bu özelliklerinin eseri olan çalışmalarından bahsetmek istiyorum. Mendel’in çalışmalarındaki keşiflerini anlayabilmek için belirli birkaç kavramı iyi biliyor olmamız gerekmektedir. Hibridizasyon kavramı ile başlayalım. Hibridizasyon, birbirinden farklı özellik gösteren iki canlının moleküllerinin birleştirilmesidir. Bu teknik ile genetik aktarımlar sonucu oluşan yavru bireylerin genetik incelenmesi hedeflenmektedir. Bu teknik kapsamında iki farklı fenotipe, yani dış görünüme sahip ata bireylerin genetik özellikleri karşılıklı olarak eşleştirilmekte ve baskın karakterdeki özellikler seçilmektedir. Bunun sonucunda yavru bireylerin genetik özellikleri hibrit olmaktadır. Bu podcaste oldukça fazla kullanacağımız başka bir kavram ise çaprazlama kavramı olacaktır. Mendel genetiğinde çaprazlama denilerek aslında basitçe çiftleştirme işlemi kastediliyor. Bu terimleri bir örnek içinde kullanmak gerekirse, sarı tohumlu bir bezelye ile yeşil tohumlu bir bezelyenin çaprazlanmasına hibridizasyon, onların yavrusu olacak bezelyenin tohumuna ise hibrit yavru tohum deriz.
Peki ya neden bezelyeler? Bu soruyu sizler de benim gibi kendinize sormuş ve cevabını merak ediyor olabilirsiniz. Mendel neden bezelyeleri tercih etmiş hemen anlatayım. Öncelikle bezelyeler hızlı ve kolay yetişen bitkilerdir. Bezelyelerin boyu, çiçek rengi, tohumlarının özellikleri gibi gözle kolayca gözlemlenebilecek birçok farklı fiziksel özellikleri vardır. Ayrıca çiçek yapıları dolayısıyla bezelyeler kendi kendilerine de tozlaşabilen bir türdür. Mendel, çalışmalarında avantaj sağlayan bu doğal özellikten de faydalanmıştır.
İki farklı özellik gösteren ya da aynı özelliğe sahip olan bitkileri çaprazlayarak ve kalıtımından ortaya çıkan fenotipik özellikleri gözlemleyerek oldukça fazla matematiksel veri elde etmiştir Mendel. Bu çaprazlamalara bir hipotezi olmadan başlamış olsa da çaprazlamaların sonucunda baskın karakter, çekinik karakter gibi kavramları bizlere kazandırmıştır.
Şimdi biraz daha derine inelim. Mendel çalışmalarındaki faktörler artık gen adını taşımaktadır. Genler farklı versiyonlarını alellerde gösterirler. Homozigot bireylerin bir gen için anneden ve babadan gelen iki aleli de aynıyken heterozigot bireyler o gen için anneden ve babadan gelen iki farklı alel taşımaktadırlar. Bir gen için alellerin ifade ettiği özelliklere genotip adı verilirken dış görünüşe yansımasına fenotip adı verilir. Peki, Mendel’in bezelyelerle ne yaptığını, ne gözlemlediğini öğrendik. Şimdi bunlardan çıkarımların neler olduğuna hep birlikte bir göz atalım.
Mendel genetiği günümüze üç yasa olarak ulaşmıştır; baskınlık yasası, ayrılım yasası ve bağımsız açılım yasası. Baskınlık yasasında Mendel hangi genlerin fenotipe yansıdığını açıklamıştır. Çalışmalardan anlaşıldığı üzere çaprazlanan bezelyelerin ikisi homozigot ve farklı özellikteyken yavruya aktarılan özellik baskın, bu nesilde kaybolan özellik ise çekiniktir. Mendel çalışmalarında ayrıca bir geni gösteren iki alelin mayozda birbirinden bağımsız olarak ayrıldıklarını ileri sürmüştür. Hemen sizin için örneklendireyim. Bezelye bitkisinin erkek üreme organından alacağımız polen oluşturulurken, bitkinin homolog kromozom çiftinin birinde mor çiçek geni taşınıyor bir diğerinde beyaz çiçek geni taşınıyor olabilir. Ancak mayoz bölünme sırasında bu genler birbirlerini etkilemeden ayrı şekilde dağıtılırlar. Bağımsız açılım yasası ise Mendel’in iki farklı özellik üzerine yaptığı bir gözlemdir. Mendel çalışmalarında iki farklı özellikteki bitkileri döllemiş ve yavru üzerinde de incelemeler yapmıştır. Bu özelliklere örnek olarak bitki boyu ve çiçek rengi verilebilir. Sonuç olarak her özelliğin birbirinden bağımsız kalıtıldığını çıkartmıştır. Bir özelliğin varlığı başka bir özelliği peşinde getirmemektedir. Yani bir bezelye bitkisi uzun diye çiçeği mor olacak çıkarımını yapamayız demiştir Mendel. Ancak bilmekteyiz ki bu yasa geçerliliğini yitirmiştir.Günümüzde yapılan çalışmalarla, bağlı genlerin de olduğu ortaya çıkartılmıştır.
Mendel’in çalışmalarının aslında kendi zamanında pek değeri bilinememiş fakat bezelyeler üzerindeki deneylerinin sonuçları yıllar yıllar sonra tekrar literatürde keşfedilip hakettiği gerçek değeri kazanmıştır. Mendel yaptığı çalışmalarda keşfettiği genetik kurallarla sadece kendi çağındaki çalışmalara değil gelecekte yapılacak olan genetik çalışmalara da öncülük etmiştir. Örnek vermek gerekirse; epigenetik, genetik olmayan kalıtım gibi genetik alt dalları, mendel o bezelyeleri çiftleştirmeseydi belki de hiç olmayacaklardı.
Evet! Mendel genetiğinin atadan yavruya olan gen aktarımını temel düzeyde anlamamızı sağlayan bir bina temeli olma görevi gördüğünü anlamış olduk. Dileriz ki gelecek çalışmalarla bu binayı daha da yükseklere çıkarabiliriz. Şimdi sıra hazırladığım mini quiz ile sizlerde. Sorulardan sonra düşünmek için podcasti durdurarak kendinize soruyu cevaplayacak kadar süre verebilirsiniz. Daha sonra cevaplarınızı Bioinforange web sitesinde yer alan podcastimizin transkript bölümüne bakarak kontrol edebilirsiniz. Hazır oradayken diğer podcastlerimize göz atmayı da unutmayın! Mendel genetiği ile ilgili 3 soruluk mini quizimiz başlıyor!
- Sorumuz: Mendel’in model organizma olarak bezelyelerle çalışmasının avantajları neler olmuştur?
- Sorumuz: Mendel genetiğinde iki temel genotip türü nedir?
- Sorumuz: Mendel genetiğinin çıkarımı olan yasalar hangileridir?
Bio to Go podcast serimizin bu bölümünde ilk bölümümüz “Mendel Genetiği” idi. Podcastimi dinlediğiniz için teşekkürler! Arıca, Bioinforange sosyal medya hesapları üzerinden podcastimizi beğenmeyi unutmayın, yorumlarınızı merakla bekliyor olacağım. Bir sonraki Bioinforange, Bio to Go podcast bölümünde görüşmek üzere kendinize iyi bakın, hoşçakalın!
Referans: Brooker, R. J. (2020). Mendelian Inheritance. Genetics: Analysis and Principles (7. Baskı). New York: McGraw-Hill College.
