İnsan beyin dokusuna doğrudan erişimin sınırlı olması, insan beyninin gelişiminin ve sinirsel işlevlerin incelenmesinde önemli bir araştırma güçlüğü oluşturmaktadır. İnsan kök hücrelerinden elde edilen sinirsel modeller, insan nörogelişiminin daha önce erişilemeyen yönlerinin incelenmesine olanak sağlamaktadır. Bu modellerden biri olan kortikal organoidler (insan kök hücrelerinden türetilen ve beyin korteksinin gelişimsel ve hücresel özelliklerinin bir bölümünü taklit eden üç boyutlu hücresel modeller) kemirgenlere nakledildiğinde insan nöronlarının canlı organizma içerisindeki gelişiminin ve sinirsel devrelerle etkileşiminin incelenmesini mümkün kılmaktadır. Ancak mevcut nakil modellerinde, fare korteksindeki sınırlı anatomik alan ve mevcut sinirsel devrelerin insan kaynaklı dokunun genişlemesi ve devrelere entegrasyonu üzerinde oluşturabileceği kısıtlamalar, insan nöronlarının daha geniş ölçekli devre işlevlerinin araştırılmasını sınırlandırmaktadır.
Stanford Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen çalışmada, farelerde dorsal ve medial palliumun genetik olarak büyük ölçüde azaltıldığı, bu değişim sonucunda neokorteks ve hipokampüsün de büyük ölçüde ortadan kaldırıldığı genetik bir fare modeli geliştirilmiştir. Apallial fare modeli (dorsal ve medial pallium kökenli yapıların, özellikle neokorteks ve hipokampusun gelişiminin büyük ölçüde engellendiği model) kullanılarak, insan kaynaklı kortikal organoidler bu boşluğa nakledilerek ksenokortikal (XCX) fareler (insan kortikal organoidlerinin fare beynindeki kortikal boşluğa nakledilmesiyle oluşturulan fareler) oluşturulmaktadır. Araştırmacılar bu yaklaşımla insan kaynaklı kortikal dokunun daha geniş bir hacimde gelişmesini ve fare merkezi sinir sistemiyle anatomik ve işlevsel bağlantılar kurmasını sağlayan bir nakil platformu oluşturmayı amaçlamıştır.
Araştırmada özellikle fare korteksinin genetik olarak azaltıldığı model manyetik rezonans görüntüleme (MRI) (doku yapısını görüntülemek için kullanılan yöntem) ve tek çekirdek RNA dizilimi (snRNA-seq) (hücre çekirdeğindeki gen ifade profillerini inceleyen yöntem) ile karakterize edilmektedir. Ardından insan kaynaklı kortikal organoidler bu farelere nakledilmekte; oluşan kortikal greftin büyümesi, hücresel bileşimi ve fare sinir sistemiyle bağlantıları MRI, anatomik izleme, difüzyon ağırlıklı görüntüleme (DWI), tek çekirdek RNA dizilimi (snRNA-seq) ve uzamsal transkriptomik yöntemleri kullanılarak değerlendirilmektedir. İnsan kaynaklı kortikal nöronların canlı organizmadaki etkinliği kalsiyum görüntüleme ve elektrofizyolojik kayıtlarla; farelerin davranışları ise hareket analizi ve çeşitli davranış testleriyle değerlendirilmiştir.
Çalışmada organoidlerin nakledildiği 29 farenin 25’inde, yani %86,2’sinde greft sağkalımı gözlenmektedir. Nakilden iki ila üç ay sonra insan kaynaklı kortikal dokunun hacmi yaklaşık 4,7 kat artmakta ve üçüncü ayda ksenokortikal (xenocortical) greft, toplam kortikal doku hacminin ortalama %91,9’unu oluşturmaktadır. Analizler, greft içerisinde derin ve yüzeysel tabakalara ait glutamaterjik nöronlar da dahil olmak üzere farklı insan kortikal hücre tiplerinin bulunduğunu göstermiştir. Özellikle, korteksten uzak beyin bölgelerine projeksiyon yapan tabaka 5 ekstratelensefalik (L5-ET) nöronlar greftte belirgin biçimde gözlenmiştir. Bu nöronların XCX greftlerindeki temsili, önceki odaklanmış organoid nakli yaklaşımına kıyasla üç katın üzerinde artmıştır. XCX greftlerinde L5-ET nöronlarının oranının, önceki organoid nakli yaklaşımlarına kıyasla üç katın üzerinde olduğu belirlenmiştir. Ayrıca insan kaynaklı nöronların fare sinir sistemiyle bağlantılar oluşturulduğu ve seyrek insan kaynaklı nöronal projeksiyonların servikal omuriliğe ulaştığı belirlenmektedir. Kalsiyum görüntüleme ve elektrofizyolojik kayıtlar ise greft içerisinde geniş ölçekli ve eş zamanlı sinirsel aktivite bulunduğunu ortaya koymaktadır. Davranış analizlerinde genel hareket kapasitesi büyük ölçüde korunurken, uzuv koordinasyonu ve spontan davranışların organizasyonunda farklılıklar gözlenmektedir.
Araştırmacılar, geliştirdikleri ksenokortikasyon (xenocortication) (insan kortikal dokusunun başka bir türün beynine nakledilmesine dayanan yaklaşım) platformunun insan kaynaklı nöronların devre ve davranış düzeyindeki özelliklerinin canlı organizmada incelenmesine olanak sağlayabileceğini belirtmektedir. Platform ayrıca gelişmekte olan insan kortikal hücrelerinin hasar modelinde davranışsal çıktılarının değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Çalışmada elde edilen bulgular, bu yaklaşımın insan nörogelişiminin araştırılması, hastalık modellerinin oluşturulması ve terapötik geliştirme çalışmalarında kullanılabilecek bir araştırma platformu olarak değerlendirilebileceğine işaret etmektedir.
Yazar: Nehir Kalkan
Editör: Asmin Petekbaşı
Referans: Kaganovsky, K., Kelley, K. W., Gschwind, T., Harary, P. M., Kochalka, J., White, A. D., Lerma-Usabiaga, G., Chen, X., Revah, O., Gore, F., Aoyama, A., Shadrach, J. L., Yoon, S.-J., Valencia, A., Ogawa, S., Reis, N., Vogel, H., Wandell, B., Kaltschmidt, J. A., Soltesz, I., Deisseroth, K., & Pașca, S. P. (2026). Developmental xenocortication using human-derived organoids in mice. Nature, 658, 430–440. https://doi.org/10.1038/s41586-026-11032-2
-Bioinforange Bilimsel Haber Servisi-
Haber Yazıları, 20> Etki Faktörlü Q1 dergilerinde yayınlanan (listesi için tıklayınız)
bilimsel araştırmaların ekip arkadaşlarımız tarafından incelenip derlenmesi ile hazırlanmaktadır.

