Post-Translasyonel Modifikasyonlara Giriş ve Genel Özellikleri
Translasyon sürecinin ardından protein yapısındaki amino asit yan zincirlerine asetil, fosforil, glikozil ve metil gibi grupların kovalent bağlarla eklenmesiyle proteinin yapısının, miktarının ve işlevinin değişmesine post-translasyonel modifikasyon (PTM) denilmektedir. 200’den fazla PTM’nin olduğu bilinmektedir. Glikozilasyon, fosforilasyon, ubikitinasyon, asetilasyon ve metilasyon en çok araştırılan PTM’lerdir. İnsanlarda gözlenen modifikasyonların çoğu çeşitli hastalıkların oluşumunda rol almaktadır.
Post-Translasyonel Modifikasyonların Moleküler ve Enzimatik Mekanizmaları
Fosforilasyon, protein kinazlar tarafından hedef proteindeki serin (Ser), treonin (Thr), tirozin (Tyr) gibi amino asitlere fosfat (PO₄³⁻) grubunun eklenmesiyle gerçekleşmektedir. Fosfat grubu ATP hidrolizinden sağlanmakta; fosforilasyon süreci kinaz ve fosfataz enzimleri tarafından düzenlenmektedir. Epigenetik modifikasyonlar, sitogenetik değişimler, genetik mutasyonlar veya tümör mikroçevresi gibi etkenlerle gerçekleşen bu fosforilasyon işlemi, fosfoproteine fosfat grubunun bağlanmasıyla onkojenik yolakları aktive edebilmektedir. Fosforilasyon hücre büyümesinde, farklılaşmasında, ölümünde ve sinyalleşmesinde görev almaktadır. Asetilasyonda asetiltransferaz (KAT) enzimi, asetil CoA’yı kofaktör olarak kullanarak lizin yan zincirinin ε-amino grubuna asetil grubu (-COCH₃) eklemekte; deasetilasyonda ise bir grup asetil, deasetilaz (HDAC) enzimi tarafından lizin yan zincirinden çıkarılmaktadır. Asetilasyon; DNA replikasyonu, DNA onarımı ve transkripsiyon gibi süreçleri, epigenetik gen düzenlemelerini, otofajiyi, mitozu ve daha birçok hücresel olayı etkilemektedir. Lizin asetilasyonu diyet ve belirli küçük moleküller tarafından kontrol edilebilmektedir.
Glikozilasyonda karbonhidrat zincirleri, enzimler aracılığıyla proteinin amino asit dizisindeki belirli kalıntılara bağlanmakta; bu işlem protein sentezi ve işlevinin de dahil olduğu biyolojik olayları etkilemektedir. Metilasyonda S-adenozilmetiyoninden elde edilen metil grupları (CH₃-), protein metiltransferazlar aracılığıyla lizin, arjinin, histidin ve karboksil gruplarına protein dizi yapısı değiştirilmeden eklenmektedir. Lizin metilasyonu, lizin metiltransferaz (KMT) ve lizin demetilaz (KDM) enzimleri tarafından düzenlenmekte ve lizin ε-amino grubuna üç adede kadar metil grubu bağlanabilmektedir. Metilasyon; enzimlerin işleyişini, gen ifadesinin düzenlenmesini, protein kararlılığını ve proteinler arasındaki ve protein-DNA arasındaki karşılıklı ilişkileri etkilemektedir. Ubikitinasyonda ubikitin aktive edici (E1), ubikitin-konjugasyon (E2) ve ubikitin ligaz (E3) enzimleri ubikitinin lizin kalıntılarına iletilmesini sağlamakta; ubikitinlenmiş proteinlerden ubikitinin deubikitinasyon enzimleri (DUBs) ile alınmasına ise deubikitinasyon denilmektedir. Birçok ökaryotik canlının sinyal yolağındaki düzenlemelerde yer alan ubikitinasyon; protein işlevini, biyolojik süreçleri anlamada ve hastalıkların tedavisini bulmada yardımcı olmaktadır. Ubikitin proteazom sistemi, kanser, genetik, nörodejeneratif ve daha birçok hastalığa neden olan yanlış katlanmış proteinlerin denetlenmesinde kilit rol oynamaktadır.
Sumolasyon, SUMO (Small Ubiquitin-like Modifier) olarak adlandırılan proteinin lizin kalıntıları aracılığıyla amino asit gruplarına E1, E2 ve E3 enzimleri ile kovalent bağlarla bağlanması sonucu oluşmaktadır. SUMO öncülleri SUMO1/sentrin spesifik peptidaz (SENP) ile bölünmekte; ardından SUMO, SAE1/SAE2 yapısındaki E1 enzimi ile aktifleşmekte, E2 enziminin (Ubc9) aktif bölgesine geçmekte ve son olarak E3 enzimine eklenmektedir. SUMO proteinleri substratlardan SENP ile ayrılmakta ve başka aktiviteler için uygun hale gelmektedir. Sülfatasyonda, Sülfatasyonda, birincil ve ikincil metabolizma metabolitlerinde çoğunlukla organik tiyol halinde bulunsa da bazı metabolitlerde oksitlenmiş sülfat halinde bulunan kükürt (S), ATP sülfürilaz ve APS kinaz enzimleri ile sırasıyla adenozin 5’-fosfosülfat (APS) ve 3’-fosfoadenozin-5’-fosfosülfata (PAPS) etkinleştirilmekte; sülfotransferazlar bu sülfatı belirli amino gruplarına ve birçok biyomoleküle aktarmaktadır. Sülfatasyon, bağışıklık, hormon faaliyeti, kanın pıhtılaşması ve patojen-konakçı arası ilişki gibi birçok fizyolojik süreçte önemli olan protein-protein ve protein-ligand etkileşimlerini düzenlemektedir.
Post-Translasyonel Modifikasyon Türleri ve Yapısal Sınıflandırmaları
Post-translasyonel modifikasyonlar, biyomoleküllerle yaptıkları bağlara veya amino asit kalıntılarına eklenen grup sayısına göre çeşitli alt türlere ayrılmaktadır. Asetilasyon modifikasyonu kimyasal bağlanma bölgelerine göre Nε asetilasyonu, Nα asetilasyonu ve O asetilasyonu olmak üzere üç ana alt türe ayrılmaktadır. Glikozilasyon modifikasyonunda karbonhidrat zincirlerinin lipit, glikan veya protein yapılarına bağlanma biçimlerine göre; amino asitlerin azot ve oksijen atomlarına bağlanarak glikoproteinleri oluşturan N-glikan (2 GlcNAc ve 3 mannoz kalıntısı içeren) ve O-glikan (Serin ve Treonin kalıntılarına bağlanan), proteoglikanlar (glukuronik asit içeren tetrasakkarit çekirdeğine bağlı uzun glikozaminoglikan zincirleri) ve glikosfingolipidler (hücre zarındaki lipitler ile galaktoz ve glukoz gibi monosakkaritlerin bağ yaptığı glikokonjugat sınıfı) sınıflandırılmaktadır. Metilasyon modifikasyonunda lizin kalıntısına bağlanan metil grubu sayısına bağlı olarak monometil lizin, dimetil lizin ve trimetil lizin türevleri oluşmaktadır. Ubikitinasyon modifikasyonunda ise bağlanan ubikitin birimlerinin sayısına göre monoubikitinasyon ve poliubikitinasyon sınıflandırmaları yapılmaktadır.
Post-Translasyonel Modifikasyonların Analizinde Kullanılan Yöntem ve Teknolojiler
Proteinin fosforile olup olmadığını anlayabilmek için modifikasyonun sebep olduğu protein hareketlerindeki değişimleri tespit etmede poliakrilamid jel elektroforezi (PAGE), belirli fosforile olmuş bölgeleri belirlemek için ise tandem kütle spektrometrisi (MS/MS) kullanılmaktadır. Protein asetilasyonunun tespitinde radyo etiketleme, Western blot ve NMR spektroskopisi kullanılan analiz yöntemleridir. Ubikitinasyon; kütle spektrometrisi, floresan korelasyon spektroskopisi ve afinite ligandlar gibi çeşitli teknikler ile incelenmektedir. Sumolasyonu tespit etmek için substratın boyut farkından yararlanan SDS-PAGE, Western blot ve floresan bazlı tahlil kullanılmaktadır. In vitro sumolasyon deneyleri ise sumolasyonun ana işleyişini anlamada çok önemlidir.
Post-Translasyonel Modifikasyonların Fizyolojik Süreçlerdeki ve Hastalıklardaki Klinik Önemi
Kanser hücresinin büyümesinde ve gelişiminde görev alan MAPK kaskadlarında oluşan herhangi bir fosforilasyonun kansere neden olduğu ve fosforilasyonların kansere karşı ilaç geliştirmede hedeflendiği bilinmektedir. Uzun kodlamayan RNA (lncRNA), kanser sinyalleşmesindeki protein fosforilasyonlarının kontrol noktasıdır. Kanser hastalarında antijenik kaçışta önemli rolü olan PD-1/PD-L1 ko-inhibitör immün noktalarının ubikitinasyondan etkilendiği bilinmekte; anormal ubikitinasyon sinyali kanser, bağışıklık ve kardiyovasküler hastalıkların nedeni olarak gösterilmektedir. Klinik araştırmalar metilasyonun kanser kontrolünde önemli bir yeri olduğunu göstermektedir. Sumolasyon metastaz, apoptoz, DNA onarımı, bağışıklık hücrelerinin çoğalması gibi işleyişlerde yer almakta, karaciğer kanseri olan hepatosellüler karsinomun (HCC) tedavisi için ilaç yapımında kullanılmakta; kanser kemoterapötiklerinin geliştirilmesinde sumolasyon yolağındaki enzimlerin inhibe edilmesi de çalışılan konular arasında yer almaktadır. Sülfatasyonun ilişkili olduğu patolojilere ise sülfatasyon için sülfonat kaynağı olan PAPS’ın oluşumunda görev alan PAPS sentaz 2 (PAPSS2) enziminin sülfatasyonunun bağırsakta kolit ve tümör oluşturması örnek verilebilir.
Fosforilasyonun klinik tanı ve tedavi süreçlerindeki kullanımına örnek olarak; yüksek düzeyde Tau protein fosforilasyonunun Alzheimer teşhisinde kullanılması ve proteinürik böbrek hastalığının nedenlerinden olan podosit işlevinde görevli proteinlerin fosforilasyon seviyelerine bakılması verilebilir. Nα asetilasyonu Huntington hastalığında Huntingtin protein birikimini artırmaktadır. Protein asetilasyonunun protein-protein veya protein-DNA ilişkilerinde yarattığı değişim obeziteye dayalı metabolik hastalıkların oluşmasına neden olmakta; tedavisinde görev alan enzimlerin ve sitokinlerin etkinliğini düzenlemesi ise asetilasyonun obezite kontrolündeki öneminin büyük olduğunu göstermektedir. Asetilasyon ayrıca kalp-damar hastalıklarında koruyucu işlev görmektedir. Metilasyon; konjenital kalp hastalıkları, damar tıkanıklığı, nörodejeneratif hastalıklar, Alzheimer ve yaşlanma alanlarında yapılan araştırmalarda dikkat edilen bir unsurdur; Frajil X Sendromu, Sotos Sendromu, Miyotonik Distrofi Tip 1 ve Amyotrofik Lateral Skleroz (ALS) de etkisi olduğu düşünülen hastalıklar arasındadır. Ubikitinasyonun nörodejeneratif hastalıklarda, iltihaplanmalarda ve inflamatuar bağırsak hastalığında etkisi olduğu bilinmektedir. Sumolasyonun insanlardaki yaşlılık, nörodejeneratif hastalıklar, yağlı karaciğer, hepatit, siroz ve kanser gibi hastalıklarda etkin rol aldığına dair araştırmalar bulunmaktadır. Glikozilasyon kanser, konjenital anomaliler, diyabet ve otoimmün hastalıklarda rol almaktadır; terapötik açıdan önemli bir işlevi ise viral aşıların tasarlanmasındaki işlevidir. Virüsler konak hücrenin anabolik yolaklarını ortak kullanmakta, bu da viral glikozilasyonun konağın glikozilasyon işleyişine ihtiyaç duyduğunu göstermekte ve bu sebeple viral aşılar ile glikozilasyon mekanizmasının ilişkilendirildiği çalışmalar bulunmaktadır. Sülfatasyonun nedenlerinden biri olduğu hastalıklar arasında ayrıca AIDS, Multipl Skleroz (MS) ve akciğer hastalıkları örnek verilebilir.
Sonuç
Post-translasyonel modifikasyonlar proteinlerin şeklinde, fonksiyonunda ve yapısında değişiklikler yaratmaktadır. Bu değişiklikler, hayat kalitesi ve yaşam süresine etki etmektedir. Birçok hastalığın oluşumunda rol alırken bazı hastalıkların da erken teşhis ve tedavisinde kullanılmaktadır. PTM’lerin fizyolojik ve patolojik süreçlerdeki bu çok yönlü etkileri, bilimsel araştırmalara konu olmalarını sağlamıştır.
Derleyen: Gizem Kocamaz

